Araştırmacı Jacob Coxon, kısa bir süre önce Anthropic’teki görevinden istifa etti. Kendisi sıradan bir çalışan değildi. Gücünden çekindiği o yapay zekâ modellerinin yetkinliklerini bizzat inşa edenlerden biriydi Coxon. Sosyal medyada paylaştığı istifa mesajının kısa sürede on milyonlarca kez görüntülenmiş olmasında bunun da bir etkisi olsa gerek.
Coxon’a göre OpenAI ile Anthropic kendi kendini geliştirebilen bir süper yapay zekâya doğru yarışta ve bu firmalar yarış sırasında aslında hepimizin hayatıyla kumar oynuyor.
Kendisinin gözlemlediği enteresan bir olgu var. Coxon, pek çok meslektaşının da riskleri kabul ettiğini ama bir tür teslimiyetle masalarının başında kalmaya devam ettiğini anlatıyor. “Yarış zaten başladı, o halde yapabileceğimiz en iyi şey kendi işlerimizi olabildiğince güvenli bir şekilde yapmak...” Coxon, buna pek ikna olmamış gibi.
Önerisi ise basit: Önde gelen şirketler, güçlü modelleri bir sonraki nesil modelleri geliştirmek için kullanarak hızlanmayı tırmandırmamalı ve ivmeyi düşürme konusunda masaya oturmalı. Aksi takdirde gidilen yolun sonu insanlık için pek iyi görünmüyor.
Coxon bu sorgulamalarında yalnız değil. Yine yakın dönemde OpenAI’ın güvenlik ekibinde çalışmış David Robinson da istifa etti ve The Atlantic’te yayımlanan yazısında şirketin kültürünün “bozuk” olduğunu belirtti. OpenAI modellerinin Hugging Face platformuna sızması ve test sırasında kontrolden çıkan ajanlara dair art arda ortaya çıkan vakalar ise bu bozuk kültürün gözle görülür yansımaları.
Bu teknolojiyi inşa edenler bile tam anlamıyla direksiyonda olduklarına inanmıyor. O halde direksiyonu kim çeviriyor?
Robinson’ın önerisi de Coxon’ınki kadar somut: Yapay zekâ şirketleri, nükleer santrallerde olduğu gibi sıkı güvenlik önlemlerine ve dış denetime tabi olmalı.
Bu isimlerin uyarılarına ister katılın ister katılmayın. Bu şirketlerin içinden çıkan bu tür tek tük sesler size hiçbir şey söylemiyorsa bile şunu net bir biçimde ortaya koyuyor: Bu teknolojiyi inşa edenler bile tam anlamıyla direksiyonda olduklarına inanmıyor. O halde direksiyonu kim çeviriyor?
Bir babanın sorusu
Bu tartışmaları takip etmek isteyenlere bu yıl vizyona giren The AI Doc: Or How I Became an Apocaloptimist belgeselini öneririm. Belgeselin çıkış noktası son derece insani: Eşi hamile kalan Roher, doğacak çocuğunun nasıl bir dünyada büyüyeceğini sorgulamaya başlıyor. Bir baba olarak bugün bu soruyu sormamak pek de mümkün değil.
Roher bu kaygıyla farklı disiplinlerden bu alandaki çalışmaları ile tanınmış isimlerin kapısını çalıyor: dilbilimci Emily Bender, gazeteci Karen Hao, tarihçi Yuval Noah Harari, Center for Humane Technology’den Tristan Harris ve Aza Raskin... Belgeselin ismindeki “apokaloptimist” kavramının ortaya çıkışına sebep olan RAND yöneticisi Jason Matheny... Belgeselin son kısmında kamera teknoloji devlerinin başındaki isimlere dönüyor: Sam Altman, Dario Amodei, Google ve Microsoft’un yapay zekâ yöneticileri.
Apokaloptimizm, bir nevi kıyametçi senaryoların iyimserlikle bileşimi. Belgesel, izleyiciyi iki kutup arasında savurup duruyor: Yapay zekâ modellerindeki ilerlemeyi durdurarak kıyamet senaryolarını engellemeli mi, yoksa şirketlerin dizginlerini salıp süper yapay zekâ ile ütopyaya doğru yelken mi açmalı? Apokaloptimist tavır ikisini de reddediyor gibi görünüyor. Kısaca bu yaklaşıma göre felaketin mümkün olduğu gerçeğini kabul etmeli ve tam da bu yüzden olumlu bir sonuç elde edebilmek için mücadele etmeliyiz.
Roher’in kaygısı kişisel belki ama çözüm kişisel değil. Tüm belgeselin vermek istediği mesajı bir cümleyle özetlemek istersek şunu diyebilir: Evet korkmak için nesnel nedenler var ama mesele şimdi bu korkuyla ne yapacağımız.
Çare ludizm mi?
Korkunun insanları nereye ittiğinin bir yanıtı tarihin tozlu sayfalarında gizli: Ludizm.
“Luddite” kelimesi bu yıl yeniden gündemdeydi. Wall Street Journal’da 2026 yazı için “sıcak ludist bir yaz” dendi. New York eyaleti, yeni veri merkezi projelerini geçici olarak durduracak bir moratoryumu tartışıyorken üniversitelerin mezuniyet törenlerinde yapay zekâ hakkında iyimser bir tablo sunan konuşmacılar yuhalanıyordu. Sosyolog Steven Vallas’ın tespitiyle ludizm, zamanla teknoloji eleştirmenlerini akıl dışı ilerleme düşmanları gibi göstermek için kullanılan bir sopaya dönüşmüş durumda.
1800'lerin başında İngiltere’de makinaları kıran dokumacılar, o dönemler yeni ortaya çıkan bir teknolojinin geçim düzenlerini nasıl altüst ettiğini dört bir yanda anlatıyor ve aslında bu duruma itiraz ediyordu. Tarihçi Eric Hobsbawm ise ludditlerin eylemlerini “isyan yoluyla toplu pazarlık” (collective bargaining by riot) olarak tanımlamıştı. Hobsbawm’a göre makinaların hedef alınması, teknolojiye duyulan nefretten kaynaklanmıyordu. İşçiler basitçe bu eylemin ellerindeki en etkili baskı aracı olduğunun farkındaydı. Patronu masaya oturtmak için onun en değerli varlığına, yani sermayesine zarar veriyorlardı.
Bugüne gelelim. Challenger, Gray and Christmas verilerine göre ABD’de Haziran 2026'da açıklanan işten çıkarmaların yaklaşık üçte biri yapay zekâya bağlandı. Hadi işsizliği de bir kenara koyalım. Bugün iş yerlerinde yapay zekânın nasıl kullanılacağına dair kararlarda çalışanların ne denli söz hakkı var diyebiliriz?
Tabii ki buradan çıkarılacak ders “makinaları kıralım” değil. Esasında Hobsbawm’ın değerlendirmesini takip edersek ludditlerin talebinin, hayatlarını değiştiren bir teknolojinin nasıl kullanılacağı konusunda söz sahibi olmak olduğunu anlayabiliriz. 2026 yılının sonlarına yaklaşırken de talebimiz tam olarak bu olmalı. Teknolojiye karşı olmak ile teknolojinin kimin çıkarına kullanıldığını sorgulamak aynı şey değil.
Teslimiyet mevcut gidişata verilmiş sessiz bir onay. Yapay zekânın kâr yarışına ve bir avuç aktörün çıkarına hizmet etmesi bir doğa yasası değil, siyasi bir tercih.
Kaderciliğe teslim olmamak üzerine
Bu noktada başa dönelim ve tekrar soralım: Sahi bu süreçte direksiyonu gerçekten kim çeviriyor? Aslında cevap biraz rahatsız edici: Bugün direksiyonu çeviren el bir kişi veya kurum değil, yarışın kendi mantığı.
Coxon’ın gözlemlediği kadercilik, yani “yarış zaten başladı, elimizden bir şey gelmez” anlayışı, bu süreçte varılabilecek en tehlikeli sonuç. Çünkü kaderciliğin kazananı her zaman gücü elinde tutanlar. Teslimiyet tarafsız bir tutummuş gibi algılanıyor ama öyle değil. Teslimiyet mevcut gidişata verilmiş sessiz bir onay. Yapay zekânın kâr yarışına ve bir avuç aktörün çıkarına hizmet etmesi bir doğa yasası değil, siyasi bir tercih. Siyasi tercihler değiştirilebilir.
Değişim için atabileceğimiz ilk adım ise sesimizi çıkarmak. Coxon’ın istifasını etkili kılan şey teknik bir buluş değil, içeride fısıldananı yüksek sesle söylemesiydi. Aynı cesareti bulunduğumuz ülkelerde iş yerlerimizde, sendikalarımızda, okullarımızda, meclislerimizde hepimiz gösterebiliriz. Yapay zekâ “uzmanlara bırakılacak” teknik bir konu değil. Hayatlarımızı doğrudan şekillendiren ve bu yönüyle tam anlamıyla siyasi bir mesele.
İkinci adım örgütlenmek. Tek başına endişelenenlerin sesi duyulmuyor, örgütlü olanların ise en azından bir şansı var. Bunun güncel örnekleri de var. 2023'te Hollywood’da greve çıkan senaristler, yapay zekânın işlerinde nasıl kullanılabileceğine dair güvenceleri toplu sözleşmelere yazdırdı. Bugün veri merkezlerine karşı kampanya yürüten yerel topluluklar ve şirketlerin içinden ses yükselten çalışanlar da bu yolun yolcuları.
Üçüncü adım talep etmek. Taleplerimiz net olmalı. Kendini geliştiren sistemler gibi riskli adımlar uluslararası anlaşmalarla yavaşlatılmalı. Yapay zekânın kitlesel gözetim ve siyasi propaganda için kullanımına yasal sınırlar konmalı. Gelişmiş modeller, bağımsız ve demokratik denetime tabi olmalı. Teknoloji devlerinin içinden ses yükseltenler, bilgi verenler yasal güvencelerle korunmalı. Çalışanlar, iş yerlerinde yapay zekânın nasıl kullanılacağı konusunda söz sahibi olmalı, kararları veto edebilmeli. Yapay zekâdan elde edilen kazançlar birkaç şirketin kasasında birikmemeli, toplumun refahı için paylaşılmalı.
Madem entelektüel birikimimiz rızamız alınmadan kullanılarak bir üretimde bulunuluyor, en azından bu üretimin mutlak surette insanlığa hizmet etmesi talebimiz yadırganmamalı.
Unutmamak gerek: Bugün konuştuğumuz tüm bu modeller insanlığın ortak birikimi üzerine, bu birikimin üreticilerine sorulmaksızın ve izin alınmaksızın inşa edildi. Biraz ahlak bekçiliği yapalım: Lâmı cimi yok, ortada bir hırsızlık söz konusu. Madem entelektüel birikimimiz rızamız alınmadan kullanılarak bir üretimde bulunuluyor, en azından bu üretimin mutlak surette insanlığa hizmet etmesi talebimiz yadırganmamalı. Yarışın temel mantığını değiştirme ve direksiyonu ele alma talebimiz makul karşılanmalı.
Nihayetinde mesele şurada düğümleniyor: Çocuklarımıza gücün bir avuç insanın elinde toplandığı ve sürekli olarak yok olma tehdidiyle sınandığımız distopik bir dünya mı bırakacağız, yoksa bu teknolojiyi demokratik denetim altına almak için mücadele edecek ve ütopik olmasa da insanlığa genel olarak hizmet edecek bir sistem mi inşa edeceğiz?